Η ΒΙΩΣΙΜΗ ΑΝΑΠΤΥΞΗ ΤΗΣ ΚΤΗΝΟΤΡΟΦΙΑΣ

του Δημήτρη  Λώλη, Γεωπόνου , μέλος Δ.Σ. του ΓΕΩΤΕΕ, 19ο τεύχος “Δρόμου των Αγροτών”, Ιανουάριος-Φεβρουάριος- Μάρτιος 2009
Η Ελληνική αγροτική παραγωγή χαρακτηρίζεται από μια ανισομερή ανάπτυξη φυτικής και ζωικής παραγωγής όπου η ζωική συμμετέχει με ποσοστό περίπου  30% έναντι 70% της φυτικής στο Α.Ε.Π. του αγροτικού τομέα, πράγμα αρνητικό για την αγροτική οικονομία στο σύνολο της.
Πρέπει όμως να επισημάνουμε ότι η  σημασία της κτηνοτροφίας για την χώρα μας, είναι μεγαλύτερη από αυτή που υποδηλώνει το ποσοστό της συμμετοχής της στο Α.Ε.Π. ιδιαίτερα στην περιφερειακή ανάπτυξη,  δεδομένου ότι αποτελεί την κύρια πηγή εισοδήματος αγροτικού πληθυσμού για περιοχές της χώρας, όπου δεν υπάρχουν άλλες προοπτικές απασχόλησης, ενώ εκμεταλλεύεται πόρους που αλλιώς θα έμεναν ανεκμετάλλευτοι.
Φτάνει να αναφέρουμε εδώ ότι το 78% των προβάτων και το 91% των αιγών εκτρέφεται στις ορεινές και μειονεκτικές περιοχές της χώρας, όπως εξίσου μεγάλα είναι και τα ποσοστά των βοοειδών κρεατοπαραγωγής που εκτρέφονται στις περιοχές αυτές. Ειδικά σήμερα  μετά και τον περιορισμό της καλλιέργειας του καπνού ολόκληρες περιοχές π.χ. επαρχία Ελασσόνας στηρίζονται στην κτηνοτροφία.
Η  κτηνοτροφία λοιπόν στη χώρα μας εκτός του ότι παράγει προϊόντα – τρόφιμα υψηλής διατροφικής αξίας διαδραματίζει ένα πολύ σημαντικό ρόλο για:
·    Την ισόρροπη  περιφερειακή και τοπική ανάπτυξη,
·    Την  αναβάθμιση και διατήρηση του πληθυσμού στις ορεινές, ημιορεινές και μειονεκτικές περιοχές,
·    Την  συμπληρωματική απασχόληση των κατοίκων της υπαίθρου και ιδιαίτερα των γεωργών,
·    Την  απασχόληση νέων αγροτών,
·    Την  βελτίωση του εμπορικού ισοζυγίου,
·    Την  επέκταση φυτικών καλλιεργειών συμπληρωματικών της κτηνοτροφίας,
·    Την διατήρηση του πολιτιστικού και κοινωνικού περιβάλλοντος, την  προστασία του φυσικού  περιβάλλοντος και την αύξηση της βιοποικιλότητας,  με προσοχή όμως στην  υπερβολική βόσκηση  και ειδικά όταν  συνδυάζεται  με πυρκαγιές

Τα μεγέθη όμως, αλλά και η διάρθρωση της κτηνοτροφίας μας έχει σαν αποτέλεσμα να είμαστε ελλειμματική σαν χώρα στα περισσότερα κτηνοτροφικά προϊόντα περίπου ως εξής: στο βόειο κρέας κατά 70% , στο αγελαδινό γάλα κατά 45%, στο χοιρινό κρέας κατά 55%,στο αιγοπρόβειο κρέας και κρέας πτηνών κατά 13-15%, στο μέλι κατά 13% ενώ είμαστε σχεδόν αυτάρκεις στα αυγά.
Οι εισαγωγές κρέατος αποτελούν το 21% και οι εισαγωγές γάλακτος -γαλ/κών το 16% των συνολικών γεωργικών μας εισαγωγών. Αποτέλεσμα περίπου 1,5 δισεκατ. Ευρώ να δαπανώνται κάθε χρόνο για εισαγωγές κρεάτων και γαλακτοκομικών.
Στην χώρα μας ο βασικότερος κλάδος της ζωικής παραγωγής είναι η αιγοπροβατοτροφία, σε αντίθεση με τις άλλες ευρωπαϊκές χώρες, που είναι η αγελαδοτροφία. Ασκείται με το ποιμνιακό ημιεκτατικό  κυρίως σύστημα ενώ διακρίνονται τάσεις δημιουργίας προβατοτροφικών μονάδων εντατικής εκτροφής σταυλισμένου τύπου με βελτιωμένα ζώα υψηλών αποδόσεων.
Οι χοιροτροφία , πτηνοτροφία και αγελαδοτροφία γαλακτοπαραγωγής  ασκούνται κατά το εντατικό σύστημα (εντάσεως κεφαλαίου και δημητριακών) ενώ οι βοοτροφία   κρεοπαραγωγής με σύστημα όπου συνυπάρχει το εκτατικό με το εντατικό.
Στην βιολογική εκτροφή δραστηριοποιούνται λίγες κτηνοτροφικές εκμεταλλεύσεις κυρίως αιγοπροβατοτροφικές και χοιρινών υπαίθριας εκτροφής. Η παραγωγή πιστοποιημένων προϊόντων αφορά κυρίως κοτόπουλα, και έχει ξεκινήσει προσπάθεια στο χοιρινό και μοσχαρίσιο  κρέας. Επισημαίνουμε πάντως, ότι οι βιοκτηνοτρόφοι μας δεν απολαμβάνουν ιδιαίτερα διαφοροποιημένες τιμές, ενώ τα αμνοερίφια πωλούνται κυρίως στις τιμές των συμβατικών. Στα Προϊόντα Ονομασίας Προέλευσης (ΠΟΠ) υπάρχουν  αξιόλογα τυριά με το βασικότερο την «ΦΕΤΑ»
Στις αδυναμίες της Ελληνικής κτηνοτροφίας  πρέπει να καταγραφεί η μεγάλη ηλικία των κτηνοτρόφων και ιδιαίτερα των αιγοπροβατοτρόφων και το ότι σ’αυτήν  ασχολούνται κυρίως αγρότες που διαθέτουν περιορισμένη ή καθόλου καλλιεργούμενη γη, δεδομένου ότι όσοι είχαν αξιόλογη γη, προτίμησαν να δραστηριοποιηθούν στην φυτική παραγωγή έχοντας καλύτερο οικονομικό αποτέλεσμα και με ανετότερες συνθήκες δουλειάς.
Έτσι οι κτηνοτρόφοι μας χρησιμοποιούν στο μεγαλύτερο βαθμό αγοραζόμενες ζωοτροφές τόσο χονδροειδείς – ενσιρώματα, σανούς άχυρο κ.λπ. όσο και καρπούς δημητριακών καλαμπόκι, κριθάρι, σιτάρι κ.λ.π.
Τα βοσκοτόπια μας που τα χρησιμοποιούν κυρίως τα αιγοπρόβατα και τα βοοειδή κρεοπαραγωγής, λόγω της έλλειψης βροχοπτώσεων τους θερμούς μήνες, καλύπτουν μικρό μέρος μόνον των αναγκών των ζώων. Ειδικότερα τα τελευταία χρόνια με τις  παρατεταμένες  ξηρασίες η κάλυψη είναι  ακόμη μικρότερη. Γενικά το κόστος παραγωγής των κτην. προϊόντων είναι υψηλό.
Αδύνατο σημείο επίσης της ελληνικής κτηνοτροφίας είναι η μικρή συνεταιριστική παρέμβαση στη παραγωγή την μεταποίηση και την εμπορία των κτηνοτροφικών προϊόντων. Έτσι έχουν δημιουργηθεί ιδιότυπα καρτέλ με αποτέλεσμα να έχουμε στην Ευρώπη ίσως  την μεγαλύτερη ψαλίδα τιμής παραγωγού – τιμής καταναλωτή στα ζωοκομικά προϊόντα .
Όσον αφορά τις κρατικές  υπηρεσίες  υποστήριξης της κτηνοτροφίας υπάρχει χαρακτηριστική υστέρηση. Φθάνει να αναφέρουμε ότι από τα 54 Ινστιτούτα έρευνας του Υπουργείου Γεωργίας μόνο 8 αναφέρονται σε θέματα ζωικής παραγωγής. Η δε στήριξη σε επίπεδο κτηνοτροφικής εκμετάλλευσης συνεχώς μειώνεται τόσο στα ζωοτεχνικά θέματα, όσο και κυρίως στα θέματα κτηνιατρικής περίθαλψης.
Οι γεωτεχνικές υπηρεσίες των νομών έχουν απαξιωθεί, φθίνουν, το προσωπικό δεν ανανεώνεται, με σαφή έλλειψη μιας αποτελεσματικής στήριξης του κτηνοτρόφου, ενώ ο ιδιωτικός τομέας  δεν μπορεί να καλύψει το κενό.
Έτσι φαίνεται γενικότερα μια απουσία μιας ολοκληρωμένης και μακροχρόνιας πολιτικής για την ανάπτυξη της κτηνοτροφίας .
Από την άλλη πλευρά η αγορά γίνεται πιο απαιτητική για προϊόντα ασφαλή και ποιοτικά η δε Ευρωπαϊκή Ένωση μετά και τα διατροφικά σκάνδαλα των εγκεφαλοπαθειών και των διοξινών και των νέων  θεωρήσεων για την ευζωία των ζώων, εξαναγκάζει τους κτηνοτρόφους να κάνουν επενδύσεις σε νέες σταυλικές εγκαταστάσεις και μηχανολογικό εξοπλισμό (αρμεκτήρια κ.λ.π.). Καθώς επίσης  πρέπει να προβαίνουν υποχρεωτικά στην σήμανση των ζώων, να κρατούν ημερολόγιο εργασιών και κτηνιατρικών επεμβάσεων και αρκετές άλλες υποχρεώσεις που προκύπτουν από τους Κώδικες Ορθής Γεωργικής Πρακτικής και την Πολλαπλή Συμμόρφωση.
Η περυσινή χρονιά για όλους τους  κτηνοτροφικούς κλάδους ήταν τρομερά δύσκολη, δεδομένου ότι οι δημητριακοί καρποί ξεπέρασαν τα 0,30-0,33 ευρώ/κιλό, ενώ οι τιμές παραγωγού των κτηνοτροφικών προϊόντων είναι σχετικά στάσιμη.
Από πλευράς δε ελέγχων και επιβολής  ποινών στην διαδικασία παραγωγής και διάθεσης τυριών Π.Ο.Π. (Προϊόντων Ονομασίας Προέλευσης) όπως είναι και η Φέτα   επικρατεί μια αναποτελεσματική διαδικασία, ενώ κάποια πρόστιμα με το ύψος τους,  είναι μάλλον για να ενθαρρύνουν και όχι να αποθαρρύνουν τις παρανομίες και να στηρίξουν αποτελεσματικά την ντόπια παραγωγή.
Αναποτελεσματικοί είναι επίσης και οι έλεγχοι στην διάθεση των κρεάτων, όπου πολλά μετονομάζονται ως ντόπια παραπλανώντας τον καταναλωτή και  χωρίς να μπορεί το ντόπιο να απολαύσει κάποιας ιδιαίτερης τιμής, παρόλο ότι πάρθηκαν κάποια μέτρα όπως το ισοζύγιο χοιρινού κρέατος και η αναγραφή της προέλευσης του σφαγίου στην ετικέτα της ζυγιστικής μηχανής.
Ας δούμε όμως τι  κτηνοτροφία θέλουμε και τι μπορούμε να κάνουμε για μια βιώσιμη ανάπτυξη της.
Η Ελληνική κτηνοτροφία με τα μεσαία και  μικρά μεγέθη της, την εκτατική της μορφή για τους περισσότερους κλάδους, ταιριάζει σε μια παραγωγή ποιοτικών και επώνυμων προϊόντων, παρά σε μια καθαρά ποσοτική παραγωγή. Ιδιαίτερα, σήμερα, μετά τις «εισαγόμενες» διατροφικές κρίσεις, όπου τα θέματα της ποιότητας και της ασφάλειας των τροφίμων και ειδικά των ζωοκομικών απασχολούν έντονα τον καταναλωτή.
Στην κατηγορία αυτή των προϊόντων μπορούν να ενταχθούν τα ΠΟΠ ΠΓΕ  τα βιολογικά κ.λ.π. και φυσικά ένας από τους λόγους που  λέμε όχι στα μεταλλαγμένα είναι για να έχουν τα ελληνικά προϊόντα το διαβατήριο των ποιοτικών, των «καθαρών»  και ασφαλών προϊόντων
Επίσης λέμε ναι στην  ανάδειξη τοπικών κτηνοτροφικών προϊόντων (π.χ. κάποια τυριά με βάση το γίδινο γάλα) με στόχο όχι μόνο τις εξαγωγές αλλά να κρατήσουμε τον έλληνα καταναλωτή που έχει στραφεί σε εισαγόμενα προϊόντα.
Ας δούμε όμως κάποια μέτρα –σκέψεις για την βιώσιμη ανάπτυξη της κτηνοτροφίας μας :
o    Βασική προϋπόθεση είναι η ανάπτυξη της υπαίθρου γενικότερα. Δεν μπορεί να υπάρξει βιώσιμη ανάπτυξη της κτηνοτροφίας σε μία κοινωνικά, πολιτιστικά  και οικονομικά απαξιωμένη ύπαιθρο.
o     Ανάπτυξη της έρευνας στα τεχνικά, οικονομικά και κοινωνικά θέματα που αφορούν την κτηνοτροφία.
o    Γενετική βελτίωση των ζώων για να μην εξαναγκάζεται ο κτηνοτρόφος να καταφεύγει στο εξωτερικό για αγορά ζώων. Για τα πρόβατα στοχευμένη βελτίωση για ζώα υψηλών αποδόσεων προσαρμοσμένα στο μηχανικό άρμεγμα.
o    Ουσιαστική στήριξη και ενίσχυση κατά την ίδρυση της κτην. μονάδας με:
-    ορθολογικό σχεδιασμό (στελέχωση υπηρεσιών)
-    απλές διαδικασίες χωρίς γραφειοκρατία
-    αποκέντρωση των διαδικασιών
-    σταύλοι χαμηλού κόστους-δημιουργία προτύπων
-    ενίσχυση και της αγοράς των ζώων
-    κατάρτιση και εκπαίδευση και σε πρότυπες μονάδες
o    Μέτρα πολιτικής γης για την συγκέντρωση και αύξηση του κλήρου
-    ο αναδασμός για την συγκέντρωση του κλήρου
-    οι φορολογικές απαλλαγές και οι πιστωτικές διευκολύνσεις για μεγέθυνση του κλήρου
-    μέτρα αποθάρρυνσης για όσους έχουν γη και δεν την καλλιεργούν
-    κληρονομικό δίκαιο
o    Δημιουργία θεσμικού πλαισίου για  δημιουργία κτηνοτροφικών ζωνών και  απλούστευση του ιδιοκτησιακού καθεστώτος που διέπει τα βοσκοτόπια, που για μας είναι ένα κομμάτι παραγωγικής γης.
o    Δημιουργία υποδομών στους βοσκότοπους, βελτίωση της παραγωγικής ικανότητας και διαχείριση τους με συμμετοχή και των ίδιων των κτηνοτρόφων.
o    Ενίσχυση της  συνεργασίας και της οργάνωσης των κτηνοτρόφων  σε τοπικό και ευρύτερο επίπεδο. Μέσα από τέτοιες συνεργασίες μπορεί  να επιταχυνθεί η δημιουργία υποδομών, η ορθολογική διαχείριση εισροών (ζωοτροφές, φάρμακα), η τεχνική και επιστημονική στήριξη, η καλλίτερη εκπροσώπηση στις διάφορες  οργανώσεις
o    Μέτρα μείωσης ψαλίδας τιμών παραγωγού – τιμών καταναλωτή
-    Συστηματικός έλεγχος και ουσιαστική αναβάθμιση, αξιοκρατική στελέχωση και αποτελεσματική δράση της επιτροπής Ανταγωνισμού.
-    Στήριξη συλλογικών  δράσεων  των παραγωγών για τον έλεγχο της μεταποίησης και της εμπορίας
-    Ουσιαστικοί έλεγχοι για τον περιορισμό των ελληνοποιήσεων ζωοκομικών προϊόντων
-    Στήριξη οικογενειακών  μονάδων  παραγωγής παραδοσιακών προϊόντων σε συνδυασμό με τον αγροτοτουρισμό για να μπορέσει η κτηνοτρ. εκμετάλλευση να πάρει την οποιαδήποτε προστιθέμενη αξία.
o    Πλήρης κάλυψη από τον ΕΛΓΑ των ασθενειών και αιτίων που δεν μπορεί ο ίδιος να ελέγξει και να προλάβει.
o      Ενίσχυση της βιολογικής εκτροφής.
o    Εφαρμογή προγραμμάτων αύξησης των χονδροειδών ζωοτροφών. Θεωρούμε θετικό να ενισχύεται η καλλιέργεια ψυχανθών για παραγωγή σανών στα πλαίσια αμειψισποράς ειδικά στα προγράμματα μείωσης της νιτρορύπανσης
o    Δημιουργία ή και στελέχωση υπαρχουσών δομών στήριξης της κτηνοτροφικής παραγωγής (Δ/νσεις Γεωργίας, Κτηνιατρικής, Έρευνας κ.λ.π.)
o    Συστηματική προβολή των κτηνοτροφικών προϊόντων στην εγχώρια και διεθνή αγορά.