Του Νίκου Βάγια, Γεωπόνου, 29ο τεύχος “Δρόμου των Αγροτών”, Ιανουάριος-Φεβρουάριος-Μάρτιος 2011.
1. Διεθνής συγκυρία-μια νέα κοινωνική απαίτηση
Η ασφάλεια και η ποιότητα των αγροτικών προϊόντων και γενικότερα των τροφίμων, αποτελούν μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις στην οποία θα κληθεί να απαντήσει μια σύγχρονη προοδευτική, και οικολογική αγροδιατροφική πολιτική. Πρόκειται ουσιαστικά για μια από τις βασικότερες κοινωνικές απαιτήσεις με βαθιές πολιτικές προεκτάσεις, που δεν αφορά μόνο μια τεχνοκρατική και θεωρητική προσέγγιση, αλλά μπορεί να καθορίσει το πλαίσιο εκείνο που διαμορφώνει ένα υγιή και δίκαιο ανταγωνισμό σε όλη την αγροδιατροφική αλυσίδα, ενώ παράλληλα μπορεί να στηρίξει το εισόδημα του μικρομεσαίου αγρότη και να συμβάλει στην προστασία του περιβάλλοντος.
Για πολλά χρόνια η επάρκεια της τροφής υπήρξε πρώτιστη αγωνία του ανθρώπου, γεγονός που επηρέασε αποφασιστικά τις πολιτικές για την ανάπτυξη της γεωργίας και την παραγωγή των τροφίμων. Με τη συμβολή της επιστήμης και της τεχνολογίας, και τις εφαρμοζόμενες μέχρι σήμερα πολιτικές με μοναδικό στόχο την εντατικοποίηση και μείωση του κόστους παραγωγής στο πλαίσιο ενός ασύδοτου γιγαντισμού των μονοπωλιακών επιχειρήσεων διατροφής επιτεύχθηκε μεν μια συνεχής αύξηση της παραγωγής ενώ από την άλλη διαταρράχθηκε η περιβαλλοντική ισορροπία και προκλήθηκαν οι γνωστές σε όλους μας διατροφικές κρίσεις όπως η ύπαρξη διοξινών στα κοτόπουλα και η νόσος των τρελών αγελάδων.
Οι παγκόσμιες αγορές γεωργικών προϊόντων μπήκαν σε μια παρατεταμένη κρίση ενώ στα ευρύτερα κοινωνικά στρώματα γίνεται αντιληπτή η διάσταση της προστασίας του περιβάλλοντος. Το παγκοσμιοποιήμενο παραγωγικό μοντέλο της ποσοτικής επέκτασης εξαντλεί καθημερινά τα όρια του και αρχίζει η προοδευτική αναζήτηση ενός νέου αγροδιατροφικού μοντέλου.
Παράλληλα η παγκοσμιοποίηση των αγορών με τον όλο αυξανόμενο ανταγωνισμό μεταξύ των χωρών της Ε.Ε και των αναδυόμενων αγορών χαμηλού κόστους μας αναγκάζει όλους μας να επανεξετάσουμε τους κανόνες του διεθνούς εμπορίου στο τρόφιμα βάζοντας απαιτήσεις για ένα πιο δίκαιο εμπόριο με ίσες ευκαιρίες στις αγορές.
Το αξίωμα ότι η απελευθέρωση και το άνοιγμα των αγορών θα βοηθούσε την ανταγωνιστικότητα και το δίκαιο εμπόριο είναι πλέον ένας μύθος. Γεγονός είναι ότι στο πλαίσιο των υφιστάμενων παραγωγικών και εμπορικών δομών οι μικρομεσαίες αγρομεταποιητικές επιχειρήσεις συνεχώς συρρικνώνονται χωρίς βιωσιμότητα και μέλλον.
Οι πολυεθνικές εταιρίες διατροφής έχουν επιβάλει τους κανόνες τους στο διατροφικό μοντέλο των λαών και καθορίζουν με κάθε λεπτομέρεια τον τρόπο πρόσβασης των αγροτών στις αγορές στόχο.
Παράλληλα οι πολυεθνικές εταιρίες διακίνησης και οι μεγάλες βιομηχανίες τροφίμων ασκούν καθημερινά σημαντική επιρροή στα κέντρα λήψης αποφάσεων διαμορφώνοντας τις διαδικασίες και κανόνες που χαράσσουν πολιτικές στην ασφάλεια και την ποιότητα στα τρόφιμα . Οι κυβερνήσεις τα διεθνή ευρωπαϊκά και Παγκόσμια Όργανα αδυνατούν πολλές φορές να επιβάλλουν τις απόψεις των κοινωνιών και των πολιτών
Η Ευρωπαϊκή ένωση , κάτω από την πίεση της εμφάνισης αγροδιατροφικών κρίσεων, εκτός από την ενίσχυση των μέτρων προστασίας του περιβάλλοντος έχει θέσει σαν παράλληλη στόχευση την παραγωγή μιας νέας γενιάς τροφίμων ανώτερης ποιότητας, που θα είναι ασφαλή και θα παράγονται με διαδικασίες που σέβονται το περιβάλλον. Φυσικά οι πολιτικές αυτές δεν είναι οι πρωτεύουσες και λειτουργούν συμπληρωματικά στις κυρίαρχες πολιτικές των αγορών.
Στρατηγική επιλογή για την πράσινη ανάπτυξη στον αγροδιατροφικό τομέα είναι η μετατροπή της πολιτικής αυτής ως κυρίαρχης η οποία θα πρέπει να επιβεβαιώνεται καθημερινά με συγκεκριμένες δράσεις διαθέτοντας πόρους και μέσα.
2. Στρατηγική επιλογή ένα νέο καταναλωτικό πρότυπο
Τα τελευταία χρόνια καταγράφεται ένα έντονο και συνεχώς αυξανόμενο ενδιαφέρον των καταναλωτών για τα προϊόντα ποιότητας με ταυτότητα και ονοματεπώνυμο . Μια γενικότερη στροφή από την ποσότητα στην ποιότητα. Από το συμβατικό και ομοιόμορφο στο ποιοτικό και υγιεινό . Και είναι απόλυτα δικαιολογημένη η στροφή αυτή αν αναλογιστούμε πως σε κάποιες άλλες εποχές οι διατροφικές κρίσεις είχαν τον χαρακτήρα της έλλειψης τροφίμων ενώ σήμερα έχουν την έννοια του τρόμου που προκαλούν τα φαινόμενα της εμφάνισης των διοξινών, της σπογγώδους εγκεφαλοπάθειας, της εξάπλωσης των γενετικά τροποποιημένων προϊόντων, της ανίχνευσης υπολειμμάτων και καταλοίπων στις τροφές κ.ο.κ
Η αναζήτηση και το ενδιαφέρον αυτό των καταναλωτών έχει έντονα κοινωνικοπολιτικές προεκτάσεις διότι το κύριο και καθοριστικό ερώτημα που πρέπει να απαντηθεί από μια προοδευτικη και πράσινη στρατηγική προσέγγιση της διατροφής είναι ποια ποιότητα θέλουμε και ποιος θα αφήσουμε να καθορίσει και να διαμορφώσει τον πήχη και τα πρότυπα της ποιότητας αυτής.
Από την μέχρι σήμερα εμπειρία προκύπτει ότι οι καταναλωτές συμπεριφέρονται και ενεργούν ως ο πλέον αδύναμος και απροστάτευτος κρίκος της αλυσίδας διατροφής, στον οποίο επιβάλλεται καθημερινά ένα ισοπεδωτικό παγκοσμιοποιημενο μοντέλο διατροφής και μια βιομηχανοποιημένη και στρογγυλοποιημένη άποψη για την ποιότητα που μόνο τις πολιτικές των πολυεθνικών δικτύων διακίνησης και διανομής τροφίμων ευνοεί και εξυπηρετεί κατάφορα.
Η ποικιλομορφία των διατροφικών συνηθειών του κάθε λαού και του διατροφικού πολιτισμού κάθε χώρας, είναι από τα βασικά κοινωνικά αγαθά τα οποία πρέπει να μεταφέρουμε στις επόμενες γενεές όσο πιο αυθεντικά και ανεξίτηλα γίνεται.
Η αποστασιοποίηση του καταναλωτή από τα επώνυμα προϊόντα και η αποκοπή του από τις ρίζες και την καταγωγή των προϊόντων είναι από τις βασικές πολιτικές των παγκοσμιοποιημένων και έντονα κερδοσκοπικών αγορών .
Το επιδιωκόμενο Alzheimer στον διατροφικό πολιτισμό μας με διαγραφή από το διατροφικό μας DNA γεύσεων και οσμών της ελληνικής υπαίθρου, είναι ο στρατηγικός σύμμαχος στα παγκοσμιοποιημένα συγκεντρωτικά συστήματα διακίνησης των τροφίμων.
Η προώθηση και επιβολή ανώνυμων και ομογενοποιημένων προϊόντων «κονσέρβας» αμφίβολης υγιεινής κατάστασης σε συνδυασμό με τον ευνουχισμό της οικολογικής συνείδησης των πολιτών για τον τρόπο παραγωγής των τροφίμων, είναι βασικοί μοχλοί στρέβλωσης ενός κοινωνικά αποδεκτού διατροφικού μοντέλου.
Η επανεξέταση μέσω ενημέρωσης και κοινωνικού διάλογου ενός νέου κοινωνικά αποδεκτά επιπέδου ασφάλειας και ποιότητας για τα τρόφιμα είναι ριζοσπαστική τομή για μια πράσινη πολιτική ανάπτυξης (από τα κάτω προς τα πάνω).
Το διατροφικό μοντέλο που ακολουθείται σήμερα ενισχύεται από τα μεγάλα οικονομικά κέντρα και κέντρα διακίνησης τροφίμων και δεν προσφέρεται για να στηρίξει ένα νέο μοντέλο αειφόρου ανάπτυξης.
Όλοι μιλούν για ένα νέο Αγροδιατροφικό μοντέλο που πρέπει να βασίζεται στην πολυμορφία, την ποιότητα και την ασφάλεια, να στοχεύει στην ανάδειξη και στην κατοχύρωση της καταγωγής, ποικιλομορφίας και παράδοσης των τροφίμων, στον αυστηρό έλεγχο της ποιότητας για την διασφάλιση της υγείας των καταναλωτών.
Στρατηγικής σημασίας επιλογή για την βιωσιμότητα του νέου αυτού μοντέλου είναι η σωστή ενημέρωση του καταναλωτή με διαφανείς διαδικασίες ενώ παράλληλα το μοντέλο αυτό πρέπει να στηριχθεί σε νέα πρότυπα και μεθόδους παραγωγής (ολοκληρωμένη βιολογική παραγωγή κ.λ.π ) αλλά και σε εξειδικευμένα δίκτυα τοπικών και περιφερειακών αγορών.
3. Μια νέα προοδευτική Αγροδιατροφική Πολιτική για την ποιότητα και πιστοποίηση
Μια σύγχρονη κεντρική στρατηγική στον αγροδιατροφικό τομέα, και ειδικότερα για τη πιστοποιημένη ποιότητα και την επισήμανση θα μπορούσε να επικεντρωθεί στην ανάδειξη οποιουδήποτε ειδικού χαρακτηριστικού ενός αγροτικού προϊόντος, λειτουργώντας ως εργαλείο στήριξης του στις αγορές, ισορροπώντας όμως με θέματα εμπορίου και ελεύθερης διακίνησης έτσι ώστε να μη δημιουργούνται τεχνητά εμπόδια, φραγμοί και αποκλεισμοί στις παγκόσμιες αγορές.
Μία εθνική πολιτική στόχευση επιμένει στην διαφύλαξη αλλά και την ανάδειξη της ταυτότητας των προϊόντων της καταγωγής και της προέλευσης τους, της παράδοσης, της επισήμανσης των ιδιαίτερων χαρακτηριστικών παραγωγής (φιλική –πράσινη παραγωγή, χαμηλής περιεκτικότητας σε άνθρακα, G.M.O Free κ.λ.π). Εδώ η βασική στόχευση δεν είναι το χαμηλό κόστος και η μαζική παραγωγή, αλλά η ανάδειξη μιας εμπορεύσιμης, βιώσιμης και δίκαιης ποιότητας με όρους διαφάνειας στην αγορά, αντικειμενικής ενημέρωσης της κοινωνίας και των καταναλωτών. Φυσικά στην άποψη αυτή εντάσσονται στρατηγικές ανάπτυξης και ενίσχυσης των τοπικών αγορών, η διαμόρφωση περιφερειακών πολιτικών, η κάλυψη στόχων δημόσιου συμφέροντος, η διαφύλαξη του πολιτισμού και της διατροφικής παράδοσης (μεσογειαή διατροφή).
Η πολιτική αυτή πρέπει να ενδυναμωθεί με ακόμα ποιο ριζοσπαστικές στρατηγικές όπως την αυτοδυναμία και αυτάρκεια των χωρών σε τρόφιμα, την διατροφική ανεξαρτησία, την κοινωνική διάσταση της ανάπτυξης, την διαφύλαξη των δικαιωμάτων των επόμενων γενεών, την πράσινη ανάπτυξη.
Μια σύγχρονη εθνική διατροφική πολιτική και πολιτική ασφάλειας και ποιότητας των τροφίμων πέραν των υποχρεωτικών κανόνων ασφάλειας και ελέγχων (νομοθεσία) πρέπει να στηρίζεται στην ανάπτυξη ενός παραγωγικού μοντέλου για όλη την διατροφική αλυσίδα που ακολουθεί και εφαρμόζει προαιρετικά κλαδικά συστήματα διαχείρισης της ποιότητας με σύγχρονες διεργασίες παραγωγής που ενσωματώνουν καινοτόμες τεχνολογίες.
Μια ορθολογική πολιτική τυποποίησης στον τομέα των τροφίμων της χώρας μας απαιτεί ένα μοντέλο διαχείρισης και πιστοποίησης που να καλύπτει όλα τα στάδια της τροφικής αλυσίδας έτσι ώστε το τελικό προϊόν να διαφοροποιείται στην αγορά σύμφωνα με τα επιπλέον χαρακτηριστικά του που ανά περίπτωση επιδιώκουμε να έχει.
4. Το όραμα
Η διαφοροποίηση από την συντηρητική πολιτική των ανεξέλεγκτων αγορών στον αγροδιατροφικό τομέα με την ανάπτυξη και εδραίωση ενός υπεύθυνου συμμετοχικού κινήματος (παραγωγών/καταναλωτών) με όραμα την ανατροπή του σημερινού διατροφικού και παραγωγικού status είναι ο κύριος άξονας της νέας μας πολιτικής. Η αντιμετώπιση της διατροφής ως κοινωνικού αγαθού, η προστασία του βιοτικού επιπέδου των μικρομεσαίων παραγωγών και η διαφύλαξη του περιβάλλοντος πρέπει να είναι το κεντρικό τρίπτυχο της πολιτικής αυτής. Η νέα αυτή ολιστική προσέγγιση απαιτεί την ανάδειξη του αγροδιατροφικού τομέα ως Κεντρική Πολιτική, όπου απαιτείται ένα κοινωνικό δίκαιο κράτος με συντονισμένες πολιτικές (στους τομείς Υγείας, Ανάπτυξης, Καταναλωτή, Αγροτικού Τομέα, Περιβάλλοντος, Παιδείας). Η βαρβαρότητα στον αγροδιατροφικό τομέα είναι γνωστή, το ζητούμενο είναι πως προσδιορίζεται ο Σοσιαλισμός.
5. Η πρόταση μας στον αγροδιατροφικό τομέα .
Επαναπροσδιορισμός των ανοιχτών αγορών και επανεξέταση πιο αυστηρών περιβαλλοντικών απαιτήσεων και κοινωνικών παραμέτρων, που πρέπει να τίθενται σε επίπεδο διεθνών ή και ενδοκοινοτικών διαπραγματεύσεων «ειδικής προστασίας αγορών στα τρόφιμα»
· Επανεξέταση των κανόνων και κανονισμών για ένα πιο κοινωνικά δίκαιο ανταγωνισμό με αποδυνάμωση των παγκοσμιοποιημένων πολιτικών στον τομέα των τροφίμων και την ενίσχυση περιφερικών και τοπικών αγορών.
· Ενίσχυση της περιβαλλοντικής πολιτικής και ειδικότερα στο τομέα της προφύλαξης με επιπλέον μέτρα και κίνητρα για τις αγροδιατροφικές επιχειρήσεις. Εφαρμογή της αρχής ο ρυπαίνων πληρώνει και (στον πρωτογενή τομέα) για τα GMO προϊόντα.
Διαμόρφωση και υλοποίηση μιας αξιόπιστης πολιτικής ενημέρωσης του καταναλωτή για θέματα υγιεινής και ασφάλειας, ποιότητας και διατροφικής παράδοσης και πολιτισμού.
Συμμετοχή των καταναλωτικών οργανώσεων στα κέντρα λήψης αποφάσεων για το τρόφιμο (κυρίως σε θέματα ασφάλειας-ποιότητας) και τη διαμόρφωση αγροδιατροφικής πολιτικής
Ανάπτυξη και υλοποίηση Καμπάνιας προβολής για τα προϊόντα ποιότητας και τα εθνικά σχήματα πιστοποίησης της ποιότητας, δίνοντας ιδιαίτερη έμφαση σε ένα νέο διατροφικό μοντέλο (που στηρίζεται στη Μεσογειακή διατροφή) και αποθάρρυνση των καταναλωτών από καταναλωτικά πρότυπα που οδηγούν σε μη αειφόρα μοντέλα παραγωγής (κατανάλωση λιγότερου κρέατος)
Κοινές δράσεις ενημέρωσης των μαθητών (με τα Υπουργεία Παιδείας, Πολιτισμού και Υγείας) και διαφύλαξη του διατροφικού πολιτισμού.
Ουσιαστική αξιοποίηση και άμεση ενημέρωση των καταναλωτών σχετικά με την προέλευση του προϊόντος, τον τρόπο παραγωγής του, με σαφείς και κατανοητές σημάνσεις. Ενημέρωση σχετικά με τα εθνικά σήματα ποιότητας.
Τόνωση της αξιοπιστίας του Συστήματος Πιστοποίησης και των Ποιοτικών Προϊόντων (κυρίως ΠΟΠ-ΠΓΕ, βιολογικά και ολοκληρωμένη διαχείριση)
· Διαμόρφωση ενός σχεδίου δράσης για τα αγροτικά προϊόντα ποιότητας σε εθνικό, περιφερειακό και τοπικό επίπεδο.
· Τομεακή, κλαδική και προϊοντική προσέγγιση της ποιοτικής γεωργίας και της πιστοποιημένης ποιότητας για ένα νέο μοντέλο αειφόρου ανάπτυξης.
· Ενίσχυση της ανταγωνιστικότητας των γεωργικών προϊόντων ποιότητας μικρής κλίμακας και ενίσχυση συνεργασιών.
· Ενίσχυση των καινοτόμων προϊόντων, της τεχνολογικής αναβάθμισης των επιχειρήσεων και συνεργασιών τους για την παραγωγή νέων προϊόντων ποιότητας (διαφοροποίηση της παραγωγής, νέα πρότυπα ποιότητας και ασφάλειας).
· Ενίσχυση επίχειρήσεων παραγωγής τροφίμων (από το χωράφι στο ράφι) που εφαρμόζουν νέα παραγωγικά φιλοπεριβαλλοντικά συστήματα παραγωγής (εφαρμογή στην πράξη της αρχής της προφύλαξης)
· Ενίσχυση των περιβαλλοντικών απαιτήσεων και αποθάρρυνση δημιουργίας νέων βιομηχανιών τροφίμων ή μονάδων πρωτογενούς παραγωγής που επιβαρύνουν το περιβάλλον.
· Ενίσχυση των ενεργειών αποκέντρωσης της παραγωγής και μεταποίησης και ενεργειών άμεσης πρόσβασης σε τοπικές αγορές
· Ενίσχυση των Ομάδων Παραγωγών και Συνεταιριστικών φορέων που συσκευάζουν, τυποποιούν και εμπορεύονται προϊόντα ποιότητας.
Με στόχο την αύξηση του μεριδίου αγοράς των προϊόντων ποιότητας
Κυρίως στην τοπική αγορά (τοπικές και περιφερειακές αγορές) προτείνεται:
· Ενδυνάμωση και εξυγίανση του θεσμού των βιολογικών ανοικτών αγορών και καλύτερη πρόσβαση σε αυτές των πραγματικών αγροτών
· Δημιουργία νέων τοπικών-ανοικτών αγορών ποιοτικών γεωργικών προϊόντων (Αθήνα, Θεσσαλονίκη)
· Ενίσχυση των δικτύων εμπορίας ποιοτικών προϊόντων σε περιφερειακό αλλά και εθνικό επίπεδο (Νέες δομές αγοράς)
· Ενέργειες προώθησης των προϊόντων ποιότητας
· Φορολογική πολιτική που ενισχύει την κατανάλωση πιστοποιημένων τροφίμων ποιότητας
· Ειδική πολιτική διατροφής σε δημόσια νοσοκομεία, δημόσια κυλικεία, στρατός κλπ
· Ειδικές ενισχύσεις σε εμπορικά σχήματα που συμμετέχουν οι παραγωγοί και συνεργάζονται σε κλαδικό επίπεδο (Υποδομές για την εμπορία προϊόντων ποιότητας, προβολή κλπ).
Σε επίπεδο Ελέγχων και Προτυποποίησης
· Ενδυνάμωση της αξιοπιστίας των ποιοτικών προϊόντων με την ενίσχυση του συστήματος πιστοποίησης και ελέγχων με την αποσαφήνιση του νομικού πλαισίου και με την εφαρμογή ενός ενιαίου αντικειμενικού και ευέλικτου συστήματος με ξεκάθαρους ρόλους και αρμοδιότητες
· Ενδυνάμωση και εντατικοποίηση των μηχανισμών ελέγχων σε όλη τη διατροφική αλυσίδα και κυρίως της αγοράς
· Ενίσχυση του επιβλεπτικού ρόλου των φορέων του Υπουργείου και δημιουργία μητρώου πιστοποιημένων επιχειρηματικών προϊόντων κλπ
· Δημιουργία του θεσμού του Εθνικού Συντονιστή για την ποιότητα (Εθνικό Συμβούλιο Ποιότητας)
· Ενίσχυση του θεσμικού πλαισίου και συντονισμός όλων των εμπλεκομένων φορέων και υπηρεσιών σε μία κοινή στρατηγική και στόχευση (ΥΠΑΑΤ-ΟΠΕΓΕΠ-ΕΛΟΓΑΚ-ΕΦΕΤ).
· Ενίσχυση στην παραγωγή, μεταφορά και διάχυση της τεχνογνωσίας και καινοτομίας στον αγροτικό τομέα και στα τρόφιμα γενικότερα (ΕΘΙΑΓΕ/ΟΠΕΓΕΠ/ΥΠΑΑΤ).
